found footage film: WELT SPIEGEL KINO










Gustav Deutsch specialiseert zich in found footage films, waarin hij historisch archiefmateriaal uit het begin van de 20e eeuw thematisch ordent en bewerkt: hij vertraagt de projektiesnelheid, zoomt in op de filmbeelden, herhaalt veelvuldig en voorziet alles van een geluidsband (ontworpen door Burkhard Stangl en Christian Fennesz).
We kijken naar een andere wereld, via een spiegel van camerabeelden die tientallen jaren oud zijn. De titel is kort, krachtig en kernachtig: Welt – Spiegel – Kino.
 
Voor de ontwikkeling van WELT SPIEGEL KINO lag het startpunt bij een historische filmopname uit 1929, van een straat in Soerabaja (Java), waar ook een bioscoop gevestigd is. Op het programma staan DIE NIBELUNGEN: SIEGFRIED (Fritz lang, 1924) en Lon Chaney in THE UNHOLY THREE (Tod Browning, 1925, Nederlandse vertaling: 'Het Griezlige Drietal'). De straatopname worden gecombineert met tal van filmfragmenten die hij en zijn vaste medewerkster Hanna Schimek selecteerden tijdens hun research in de archieven van het Nederlands Filmmuseum, dat als co-producent en distributeur functioneerde.
 
De staf van het Nederlands Filmmuseum heeft veel ervaring met het presenteren van varia uit de periode van de vroege cinema, zoals in de serie ‘Bits and Pieces’ (in de jaren tachtig opgestart door Eric de Kuyper en Peter Delpeut), de serie ‘Cinéma Perdu’ (1995), de found footage films van Peter Delpeut (‘Lyrisch Nitraat’ en ‘Diva Dolorosa’) en de presentatie van de Nederlands-Indië collectie in 2002 met compilaties en drie found footage films: BALI, DE MORGEN VAN EEN NIEUWE WERELD (Rien Hagen), TABEE, EEN REISFILM (Nico de Klerk & Frank Roumen) en EEN ONTDEKKINGSREIS NAAR TARAKAN (Karel Doing, 2002).
 
WELT SPIEGEL KINO is een drieluik, naast Soerabaja is er een episode in Wenen 1912 en Porto 1930. Steeds is er sprake van een buitenopname van een bioscoop en nieuwsgierige voorbijgangers die meestal recht in de camera kijken. Gustav Deutsch gaat helemaal los in zijn vrije associatie.
Via de voorbijgangers op de straat in Wenen springt hij bijvoorbeeld over naar het beroemde grote pretpark de Wiener Prater, en naar een meisje dat een brief aan de Kerstman schrijft, en naar beelden van Weense kwajongens die kattekwaad uithalen, maar hij maakt ook een tijdsprong naar een poserende soldaat aan het Italiaanse front in de Eerste Wereldoorlog. En er is een citaat uit de Deense Sherlock Holmes film die in de Weense bioscoop vertoont wordt, DIE SCHWARZE KAPPE (William Augustinus, 1911).
Vanuit de straat in Porto schakelt hij over naar beelden van vrouwen in een Portugese sardinesfabriek, en een plein vol mannen die naar een radioverslag van een voetbalwedstrijd luisteren, maar ook naar bejaarde oorlogsveteranen die medailles krijgen van een generaal, ten tijde van het rechts-conservatieve Salazar regime (1932-1974). In de Portugese bioscoop draait de film JOSE DO TELHADO (Rino Lupo, 1929)
Hij heeft ook een duidelijke voorkeur voor buitenissige beelden, zoals in Soerabaja de arbeiders in de katoenopslag, of de theaterdansen van mensen die verkleed zijn als wit hert, zeeslang of varken. Dit lijkt wel een citaat uit CONSPIRATORS OF PLEASURE (Jan Svankmeijer, 1996). Of neem de Weense scène, waarin een gipsafgietsel van het hoofd van een deftige heer gemaakt wordt.
 
Het is een wonderlijke, poëtische film. Gustav Deutsch componeert een impressie van het dagelijks leven in drie steden. De eigenzinnige samenvoeging van zeer verschillende observaties van verschillende filmmakers geven een fascinerend resultaat.
Het is ook een commentaar op vergankelijkheid (bijna alle mensen die ons aanstaren zijn inmiddels overleden) en het in vergetelheid raken (we herkennen de getoonde mensen en situaties niet meer).
En de film verstoort ook de conventionele verhaalstructuur: de beelden hebben geen strakke ordening van oorzaak en gevolg, het is onduidelijk of we naar fictie of documentaire beelden kijken. WELT SPIEGEL KINO is ook te beschouwen als een associatieve mijmering, een meditatie over de bioscoop als magische plek, de donkerte in de zaal die doorbroken wordt door de lichtstraal van de projector. Film is geen tastbaar object maar een schaduwspel dat vervliegt, ongrijpbaar is.
 
De film werd vertoond op het International Film Festival Rotterdam 2006 en vervolgens uitgebracht in de Nederlandse filmtheaters. Enkele citaten uit de recensies van die tijd:
 
“Is er een ander medium dan film dat de dood een loer draait? We denken aan fotografie, maar op foto’s staat de tijd stil. Alleen in films bewegen doden alsof ze nog in leven zijn.
het doorbreken van de tijdsbarrière berzorgt archiefbeelden een ontroerende kracht. Het blijft een wonder om vergane werelden tot leven te zien komen. Wie er gevoelig voor is, krijgt nooit genoeg van zulke beelden. [...] De Oostenrijker Gustav Deutsch weet in WELT SPIEGEL KINO archiefmateriaal een emotionele lading te geven.”
Jos van der Burg, in: Het Parool,18 januari 2006.
 
“[WELT SPIEGEL KINO is ...] een reis in tijd en ruimte, die verschillende deuren kunnen openen. De verhalen achter de beelden werken als hyperlinks of loops. Het doel is dat je beter gaat kijken. Niet alleen in de bioscoop, maar ook daarbuiten. De film moet na afloop van de film nog doorgaan, zodat je de mensen op straat met dezelfde interesse en verbeeldingskracht tegemoet gaat als de mensen in de film”
(Gustav Deutsch, in een interview met Dana Linssen, NRC/Handelsblad, 18 januari 2006).
 
Documentatie WELT SPIEGEL KINO:
 
Filmtips
 
WELT SPIEGEL KINO werd vertoond in filmhuis Lumen (Delft) op vrijdag 28 december 2012, naar aanleiding van de expositie “Souvenir: Herinneren als object (deel 2)” in 38cc, creatief laboratorium gevestigd in het bedrijfsverzamelgebouw Bacinol 2.
 
Herinnering aan filmbelevingen in de bioscoop
 
Plaatsen van herinnering
De Franse historicus Pierre Nora lanceerde in de jaren tachtig de term ‘lieux de memoire’, ofwel herinneringsplekken (in het Engels te vertalen als ‘Realms of Memory’). Deze vormen de basis voor de constructie van ons cultureel geheugen. De website ‘Plaatsen van herinnering’, die in 2007 werd opgezet als een interactieve geschiedeniskaart van Nederland, met verhalen en beelden rondom diverse ‘land marks’.
 
Objecten: souvenirs uit het verleden
 
Op 18 oktober 2012 werd bij een andere ‘Souvenir filmbijeenkomst’ van Lumen en 38cc DE VAN WAVEREN TAPES (Wim van der Aar 2012) vertoond, in aanwezigheid van de maker, in gesprek met kunstenaar Thomas Elshuis.
“In 1996 vond Wim van der Aar een doos met tapes, met meer dan 60 uur aan monologen en gesprekken die ene Guido van Waveren in de jaren zeventig had opgenomen. Geen found footage, maar found audiotape. Regisseur Wim van der Aar voorzag dit geluid van een associatieve reeks dromerige beelden, met als rode draad het tijdsbeeld van de seventies en de zoektocht naar het tragisch levensverhaal dat uit de ingesproken memo’s te distilleren is.”