Boek en film: Il Gattopardo (Visconti, 1962)



















Visconti en boekverfilmingen:
· Ossessione (1942) is gebaseerd op de roman van James M. Cain, The Postman Always Ring Twice
· La Terra Trema (1948) is geïnspireerd op de roman I Malavoglia / De leeglopers van Giovanni Verga, 1881,
· Senso ( 1954) is gebaseerd op de novelle van Camillo Boito uit 1883 (broer van de meer beroemde librettoschrijver).
· Le notte bianchi (1957) is gebaseerd op de novelle van Dostojevski
· Dood in Venetië (1970) is gebaseerd op de novelle van Thomas Mann
· L’ Innocente (1976) is gebaseerd op de roman Gabriele d’ Annunzio
· De vreemdeling (1967) is gebaseerd op de roman van Camus.
Ook Bellissima (1951) en Rocco en zijn broers (1960) zijn boekverfilmingen.
 
Boek film: Il Gattopardo
1. De roman van Tomasi di Lampedusa (1958)
2. De historische setting van het verhaal
3. De film van Visconti (1962)
 
1. De roman
Het manuscript werd door twee uitgeverijen geweigerd. De auteur G. Tomasi di Lampedusa stierf in 1956, pas daarna werd het manuscript naar de schrijver Giorgio Bassani gestuurd (schrijver van de roman De tuin van de Finzi-Contini, deze roman is ook verfilmd).
Bassani stuurde het naar uitgeverij Feltrinelli, die het boek in november 1958 publiceerde, de eerste druk besloeg slechts 3.000 exemplaren, want veel commercieel succes werd niet verwacht. De recensies waren echter positief, de roman werd een best seller en werd in vele talen vertaald (de Nederlandse vertaling werd gedaan door Anthonie Kee).
 
De hoofdpersoon is de Prins, een melancholieke man, een wetenschapper met filosofische inslag, zwartgallig, berustend, cynisch, besef van verval en vergankelijkheid.
Hij observeert het gedrag van de Siciliaanse aristocratie en van zijn gezin (kinderen, hond, echtgenote) en hij geeft een kenschets van de Siciliaanse volksaard. De roman geeft een diepere psychologische inkleuring bij de beelden van de film. Zoals bijvoorbeeld de familie-achtergrond van de pater: hij is een boerenzoon, van arme komaf.
 
De entree van de jongeman Tancredi gebeurt als de prins zich scheert. Het is een schets van zijn hartelijke band met de prins van Salina, hier staat ook de uitspraak die het thema van het boek vormt: “als we willen dat alles zo blijft zoals het is, moet alles anders worden.” Tancredi is een neef van de verarmde tak van de familie, het kapitaal is verspild door zijn vader. Tijd om de bakens te verzetten.
 
2. Historische setting
De roman speelt zich af vanaf mei 1860 tot en met november 1862, met een epiloog in juli 1883 en in mei 1910. De historische setting is dus de periode van de Risorgimento (herrijzenis) = de eenwording van Italië.
Garibaldi landt op 11 mei 1860 met een leger van vrijwilligers (de Roodhemden) op Sicilië, om de feodale overheersing van de Napolitaanse Bourbons (Franse overheersing, o. l. v. Napoleon III) om ver te werpen en Sicilië toe te voegen aan een verenigd Italië. Piëmont Toscane Emilia worden een koninkrijk, gelegitimeerd door een volkstelling. De staatsman graaf Camillo Benso di Cavour is het brein, koning Victor Emmanuel is de marionet.
 
In de film zit meer gevechtscènes dan in het boek, dat zich beperkt tot wat er gebeurt in de huizen van de familie. Visconti toont meer de context, de buitenwereld.
 
Ook in Sicilië wordt een volkstelling gehouden in oktober 1860, met doorzichtige fraude. Daarna komt een diplomaat uit Piëmont de Prins vragen om zitting te nemen in de Senaat. Hij weigert, uiteraard.
 
Prachtig uitgewerkte finale, het bal dansant waarbij Angelica en haar vader aan de adellijke klasse wordt voorgesteld. Weinig dialoog, het is een visualisering van de melancholie van de Prins en van de sensuele energie van Angelica en Tancredi.
 
3. De film
De film is een co-produktie tussen de Italiaanse firma Titanus met de Hollywood studio Twentieth Century Fox. In 1964 ging IL GATTOPARDO in wereldpremière op het festival van Cannes. In datzelfde jaar werd de film in Nederland commercieel uitgebracht. De Amerikaanse distributeur (20th Century Fox) had de film echter drastisch ingekort: de dansscene aan het eind was gehalveerd – een amputatie van ruim twintig minuten. Achteraf gezien is dit te beschouwen als een typisch voorbeeld van brute ongevoeligheid. Aan de andere kant is het commercieel gezien inderdaad onhandig om een lange film te hebben, want dan passen er te weinig voorstellingen op een avond. En het filmverhaal staat stil bij de dansscène, dat is natuurlijk de essentie en de rijkdom hiervan, maar niet iedereen is daar bevattelijk voor.
 
Ook de Volkskrant-criticus Bertina vond de dansscène overbodig en hij had verder weinig waardering voor de film (‘De Tijgerkat’, in de Volkskrant 16-9-1964). Filmcriticus Jan Blokker daarentegen huldigde IL GATTOPARDO meteen bij de uitbreng als een meesterwerk (‘Meesterlijke Tijgerkat’, in Algemeen Handelsblad 17-10-1964).
 
In 1992 kwam alsnog gerechtigheid, de gerestaureerde versie van IL GATTOPARDO werd triomfantelijk in volledige lengte gepresenteerd op het festival van Locarno. Cameraman Giuseppe Rotunno had de leiding over het project, waarbij het oorspronkelijke negatief uit het laboratorium van Technicolor (London) werd gebruikt.
 
IL GATTOPARDO verscheen in 2004 op DVD bij het label Criterion.
 
Aanbevolen literatuur
· Ivo Blom, ‘Neven, nooit broers. Luchino Visconti en de visuele cultuur’, lezing gehouden tijdens de Studiedag Vrienden van het Nederlands Instituut Rome, zaterdag 14 januari 2006, Valkhof Museum, Nijmegen. URL: http://home.wanadoo.nl/~il.blom/Visconti-lectures.html
· Michael Wood ‘Remembrance of Things Past: The Leopard’, URL: www.criterion.com/current/posts/326-remembrance-of-things-past-the-leopard.
· Peter Bosma, ‘De distributie van Il Gattopardo in Nederland’, URL: www.peterbosma.info/?p=artikel&artikel=23.